Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T12:01:54.852978+00:00

ЦӀийи Икьрар: 2-Каринфвийриз

ЦӀийи Икьрар: 2-Каринфвийриз

1. Сифте гаф

1. 2-Каринфвийриз

1. Пак Каламдин ктабар

2. Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

3. Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

4. Тафаватар

5. Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Федеральное агентство научных организаций

Институт языкознания Российской академии наук

Илимдин идарайрин федеральный агентство

Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай Институт

ЦӀИЙИ ИКЬРАР

Пак Каламдин таржумайрин Институт

Москва-Баку 2018

ЦӀийи Икьрар

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https:
ibtrussia.org/media?id=LEZ)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

2-Каринфвийриз

2-Каринфвийриз

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

Гьахьун

Каринфвийриз кьвед лагьай чар

Гьахьун

Каринфда авай иманийрин кӀватӀалдиз Павелан чӀалал гъунри ва несигьатри лазим тирвал таъсир авуна. Гунагьар авур гзаф каринфвийри чпин тахсир хиве кьуна. ЯтӀани каринфвийрин кӀватӀалда авай гьалар са акьван хъсанбур яз амачир. Идан себебни ана чпин кар ийизвай, кӀватӀалда велвела твазвай ва каринфвийрин арада Павелан нуфуз агъузариз алахъзавай тапан илчияр хьун мумкин тир. Гьавиляй, вич МакӀеданда авай чӀавуз ва мад Каринфдиз физ гьазур жезвайла, Павел каринфвийриз мад са чар кхьиниз мажбур хьана.

И чар Павелан чарарикай виридалайни тӀимил са тайин дуьзгуьнвилиз ва къайдадиз гъанвайди я. И кар Павелак квай гъалабавилерихъ ва туьнт гьиссерихъ галаз алакъада аваз хьун мумкин я. Чарчин кьилин месэла Павеланни каринфвийрин кӀватӀалдик квайбурун арада авай алакъаяр я. Чарче садлагьана са месэладилай муькуьдал элячӀзава, адан рахунин тегьер дегиш жезва: гагь, 1–9-кьилера хьиз, уьмуьрдал шадвал авун квайди, гагьни, 11–13-кьилера хьиз, уьмуьрдикай рикӀ хунух квайди жезва.

1–7-кьилера Павела каринфвийрин кӀватӀалдихъ галаз авай вичин алакъадикай веревирд ийизва, кьилдин ЦӀийи Хабаррикай лугьузва, разивилинни алхишдин гафар агакьарзава ва Каринфда авай иманийриз вичин патай муьгьуьббат авайди тестикьарзава.

8–9-кьилера Павела Ярусалимда авай иманийрин кӀватӀалдиз такьатар кӀватӀун паталай несигьатар гузва.

Эхирда (10–13-кьилер) Павел вичин гьуьжетдарри вичик кутазвай тахсиррилай вичин илчивилин дережа хуьнал элячӀзава. Ахьтин тахсирар кутуналди а ксариз каринфвийрин арада Павел ихтибардай авудиз ва абурал чпин тапан чирвилер илитӀиз кӀанзавай. Павелалай вичи ийизвай къуллугъ гьужумрикай хуьз алакьзава, и карда ада вичи Месигь патал чӀугур кьван азабрикайни синагърикай, гьакӀни вичив агакьай керематрикай даях кьазва.

1

Саламар

1^1Аллагьдин къастуналди хкянавай Иса Месигьдин илчи Павелан ва стха ТӀиматӀеян патай Каринфда авай Аллагьдиз талукь иманийрин кӀватӀалдиз ва Ахайда Аллагьдиз талукь вирибуруз+.

2Аллагьдин, чи Бубадин ва Ребби Иса Месигьдин патай берекат ва саламатвал хьурай квез.

Азабра сабур гузвай Аллагьдиз шукур

3Шукур хьурай Аллагьдиз, чи Ребби Иса Месигьдин Бубадиз, мергьемет авай Бубадиз, гьар жуьредин теселли гузвай Аллагьдиз+. 4Ада вири чи четинвилера чаз теселли гузва, чавайни, чи нубатда, Аллагьди чаз гузвай теселлидалди масадбуруз абурун вири азабра теселли гуз хьун патал. 5Чна Месигьдин чӀехи азабра гьикӀ иштирак ийизватӀа, гьакӀ чав Аллагьдилай Месигьдин куьмекдалди чӀехи теселлини агакьзава+. 6Чи четинвилер чна квез теселли ва хиласвал хьун паталди эхна алудзава. Чав агакьзавай теселли чаз куьне сабур хуьн паталди гузва. Ада квезни чна эхзавай гьа са азабар дурумдивди алудиз куьмек гуда+. 7Чна кӀевелай квек умуд кутунва ва, куьне чахъ галаз чи азабар гьикӀ пайзаватӀа, гьакӀ чаз гузвай теселлини пайзавайди чаз чизва.

8Стхаяр-вахар, Асия вилаятда чи кьилел атайдакай заз куьн са хабарни авачиз таз кӀанзавач. Ана чи кьилел атай кьван азабар чи вири къуватрилай акьван гзаф хьана хьи, чан алаз амукьуникай чи гьатта умуд атӀанай+. 9Чаз акӀ тир хьи, чаз кьиникьин жазадалди кар атӀанва, амма акӀ чаз жувахъ ваъ, кьейибурал чан хкизвай Аллагьдихъ далу акализ чир хьун патал хьана+. 10Ада чун кьиникьин хатавиликай хилас авуна ва мад хилас хъийида. Ада чун мад хилас ийида лагьана чна Адак умуд кутунва+. 11Куьнени чаз куь дуьайралди куьмек це, гзафбуру Аллагьдиз, Ада чаз абурун дуьайриз килигна берекат гузвайвиляй, шукур авун паталди+.

Павела вич вучиз атаначтӀа лугьун

12Чавай чи михьи виждандал дамах ийиз жеда. Чна чун и дуьньядани, иллаки квехъ галаз авай чи алакъайра, намус гваз ва рикӀин михьивилелди тухвана, им чаз Аллагьдин патай ганвай. Чна чи крар и дуьньядин «камалдиз» хас жуьреда ваъ, Аллагьдин берекатдиз хас жуьреда кьиле тухуз хьана+.

13Чна квез кхьей кьван чарара куьне кӀелна гъавурда такьадай хьтин са затӀни авач. За умудзава хьи, эхирдал кьван чи гъавурда акьада, –+
14са кьадар куьн исятда чи гъавурда акьунвайвал, – чи Ребби Иса хкведай юкъуз квевай чални, чна квел дамахзавайвал, дамах ийиз жеда.

15Зун и кардихъ агъунва ва гьавиляй, квез кьведра берекат хьун патал, заз сифте куь патав атанайтӀа кӀандай+. 16МакӀедандиз фидай рекье заз куь патав акъваздай ва элкъвена хкведай рекьени квел кьил чӀугвадай фикир авай, гьа чӀавуз куьне заз Ягьудатдиз физни куьмек гудай+. 17Квез и фикир фагьум тавуна авунвайди яз аквазва жал? Ва я инсанриз хас тирвал, за гьа са вахтунда гагь «эхь», гагьни «ваъ» лугьузва жал? 18За квез Аллагьдин вилик тестикьзава хьи, за квез лугьузвайди ян тагана лугьузва+. 19Вичикай квез за, Силава ва ТӀиматӀея хабар гайи Аллагьдин Хва Иса Месигьда са тайин туширвални авач, гагь «эхь», гагьни «ваъ» жезвач, Ада датӀана авайди анжах «эхь» я+. 20Аллагьди гайи вири гафар Иса Месигьда «эхь» яз тестикь хьанва! Гьавиляй чна Гьадалди Аллагьдин гьуьрметдай «Амин» лугьузва+. 21Месигьдихъ иман авур чакай квехъ галаз ян тагудайбур ийизвайди Аллагь я. Ада чал чи къуллугъ тестикьзавай гуьцӀуьр эцигнава 22ва Вичин муьгьуьр гьалчнава. Ада, Вичи хиве кьур вири крар кьилиз акъатунин замин яз, чи рикӀера Вичин Руьгь тунва+.

23Аллагь шагьид я: зун икьван чӀавалди куь патав Каринфдиз анжах куь язухдай атанач+. 24Чаз куь имандал гьакимвал ийиз кӀанзавач, ваъ, чна вири кӀвалахар куьн анжах шад хьун паталди ийизва, вучиз лагьайтӀа куьн имандал кӀевиз акъвазнава.

2

2^1Гьавиляй за куь патав анжах куьн пашман тахьун патал мад татун кьетӀнава, 2вучиз лагьайтӀа за куьн пашман ийиз хьайитӀа, зун шад ийидайди бес вуж хьурай? Абур за пашман ийизвай куьн тахьана вуж хьурай+? 3За а чар, квез заз чпелди шадвал ийиз кӀанзавайбуру зун пашман тавун паталди, кхьейди я. Зун куь шадзаватӀа, куьнни ада шадвалзавайдахъ зун агъунва. 4Квез акӀ кхьиз заз акьван регьят тушир; за накъвар авахьиз ва рикӀе тӀал аваз кхьенай. Амма зи макьсад куьн пашман авун ваъ, заз куьн гьикьван гзаф кӀанзаватӀа квез чир авун тир+.

Гунагькардилай гъил къахчун

5Пашманвал гайида зун ваъ, вири куьн са кьадар (за гзафардайвал тахьуй) пашман авуна. 6А касдиз адав квекай гзафбурун патай агакьнавай жаза бес я+. 7Гила лагьайтӀа адалай гъил къахчу ва ам, эхи тежедай пашманвили руьгьдай авуднаваз тежедайвал, кӀубанара. 8Гьавиляй минет хьуй квез, адахъди куь муьгьуьббат тестикь ая.

9За гьакӀ куьн вири крара зи чӀалаз килигдатӀа чирун патални квез кхьенай. 10Куьне нелай гъил къахчузватӀа, зани адалай гъил къахчуда. Эхь, са нихъ ятӀани гъил къахчудай хьтин кар аваз, за а касдилай гъил къахчунатӀа, за Месигьдин вилик куь хатурдай гъил къахчуна. 11И карди иблисдивай чун алцур тежедайвал авуна. Иблисдин ниятар лагьайтӀа чаз лап хъсандиз чизва+.

Павелаз вичин гьакъиндай чарада кхьенвай чарар герек туш

12Месигьдикай Шад Хабар гуз зун Туругьасдиз атай чӀавуз Реббиди заз рехъ ахъайна+. 13Амма завай секин хьана акъвазиз хьанач, вучиз лагьайтӀа ана заз имандин рекьяй зи стха тир ТӀитӀ жагъаначир. Гьавиляй зун абурухъ галаз чара хъхьана ва МакӀедандиз рекье гьатна+.

14Аллагьдиз шукур хьурай: Ада чун Месигьди къачур агалкьунар авай Вичин сварагдик кваз датӀана тухузва ва чна Месигьдикай виринра чирвилерин хуш атир чукӀурзава+. 15Хилас жезвайбурун ва кьиникьихъ физвайбурун арада, Месигьдиз талукьбур яз, Аллагь паталди чун хуш атир я+. 16Садбуруз чун ажал гъизвай пис ял я, муькуьбуруз – чан кутадай хуш атир я. Ихьтин къуллугъ кьилиз акъудиз алакьдайди вуж я? 17Чна, гзафбуру ийизвайвал, жуваз менфят къачуз, Аллагьдин Гаф маса гузвач эхир. Чун Аллагьдин вилик, Аллагьди ракъурнавай инсанар хьиз, Месигьдиз вафа хуьз, михьи рикӀелди рахазва.

3

Сифтегьан ва цӀийи Икьрар

3^1Чун мад чи тарифар ийиз эгечӀзавайди хьиз яни? Амма куьн паталди ва я куь патай меслятдин чарар, масадбуруз абур герекзавай хьиз, чаз герек яни+? 2Ваъ, чи чар куьн я: чи рикӀера кхьенвай, виридаз малум тир ва вирида кӀелзавай чар я. 3Виридаз куьн Месигьдин чар тирди аквазва: ам чи къуллугъдин нетижада девитдалди ваъ, Аллагьдин чан алай Руьгьдалди, вични чархун къванерал ваъ, инсанрин рикӀера кхьенвай чар я+.

4Аллагьдин вилик ихьтин агъунвайвал чаз Месигьди гузва. 5Ам хьунухь чахъ кьетӀен са вуч ятӀани, са агалкьун авайвиляй туш; чи алакьунар анжах са Аллагьдивай я. 6Ада чаз цӀийи Икьрардиз къуллугъзавайбур жедай алакьун гана. И Икьрар гъилив кхьенвай Къанун туш, ваъ, амма ам Руьгьдилай атанва. ГьикӀ лагьайтӀа Къанундин гьарфуни рекьизва, амма Руьгьди уьмуьр гузва+.

7Мусадиз ганвай къуллугъ гьарфар яз къванцел атӀанвай Къанундиз къуллугъ авуникай ибарат тир. Ам ахьтин машгьурвиле аваз арадал гъанай хьи, исраилвийривай Мусадин нур гузвай чиниз, а экуьвал яргъалди амукьдайди туширтӀани, килигиз жезвачир. Нетижада ажал гъайи и къуллугъ ахьтин машгьурвиле аваз атанатӀа,+
8бес Руьгьди ийидай къуллугъ генани баркалла алайди жедачни? 9Инсандик тахсир кутазвай къуллугъ ахьтин машгьурвиле хьанатӀа, бес инсан гьахъ-михьивилиз акъудзавай къуллугъдиз гьихьтин чӀехи машгьурвал гузва! 10РикӀивайни, а чӀавуз машгьурвиле хьайиди, лап гзаф чӀехи баркалладив гекъигайла, гьич машгьурди туш. 11Вахтуналди тирди машгьурвиле хьанатӀа, бес даимди гьихьтин чӀехи машгьурвиле жеда!

12Гьа икӀ чахъ авай умуд акьван чӀехи я хьи, чун ада викӀегьарзава. 13Исраилвийри хкахьдай а машгьурвилиз килиг тавун патал Мусади авурвал, чна чи чинар кӀевзавач. 14Амма абурун акьул кӀеви яз ама, вучиз лагьайтӀа икьван чӀавалди, абуру Сифтегьан Икьрардин каламар кӀелдайла, а шаршав алуд тавуна тазва, ва и Икьрар Месигь атайла куьтягь хьайидан гъавурда абур акьазвач+. 15Эхь, къенин йикъалди, Мусадин Къанун кӀелдайла, чувудрин рикӀер шаршавдалди кӀевнава. 16Амма Исраилдин халкь Реббидихъ элкъвезва, Ада шаршав алудзава+. 17Ребби Руьгь я, Аллагьдин Руьгь авай виринра азадвал ава!+

18Ахъа чинар авай чаз, гуьзгуьдай хьиз, Реббидин баркалладин парпар аквазва, ва чун дегиш жезва, Гьадаз ухшарбур жезва. Адан баркалла чак мадни чӀехи жезва, ам Реббидилай Вичелай къвезва, Ам лагьайтӀа Руьгь я!+

4

ХъенчӀин къапара авай хазина

4^1Ингье, и къуллугъ чаз Аллагьдин мергьеметди ганваз, адакай чи рикӀ вучиз хазвачтӀа+. 2Чна гьи жуьредин хьайитӀани гьарамзада, чпел амал авуникай регъуь ийидай къайдаяр инкар ийизва, чна садни алцурарзавач ва Аллагьдин Гаф масакӀа дегишарзавач. Аксина, чна Аллагьдин вилик ачухдаказ гьакъикъатдикай хабар гузва, къуй гьар са касди вичин виждандалди Аллагьдин вилик чакай вичин фикирни лугьурай+. 3Чна Вичикай муштулух гузвай Шад Хабардин гъавурда са вуж ятӀани акьазватӀа, Ам анжах кьиникьихъ физвайбур патал гьахьтинди я+. 4Абур чпин акьулар и дуьньяда аллагьвал ийизвай иблисди, абуруз Вич Аллагьдин къамат тир Месигьдин баркалладикай Шад Хабардин экв такурай ва абуруз иман тахьурай лагьана, буьркьуь авунва+. 5Чна чакай ваъ, Иса Месигьдикай Реббидикай хьиз хабар гузва. Чун лагьайтӀа Исадин гьуьрметдай куь лукӀар я+. 6«Къуй мичӀивиле экв куькӀуьрай»+ лагьай Аллагь Вич Экв я, Иса Месигьдин чинай аквазвай Аллагьдин баркалладикай чаз чирвал гуз, чи рикӀера куькӀвенвай Экв я+.

7Амма и зурба къуват чи патай ваъ, Аллагьдилай тирди къалурун патал и багьа хазина чна хъенчӀин къапара – чи беденра – аваз тухузва+. 8Гьар жуьредин четинвилери чун вири патарихъай чуькьуьзва, амма чун ажуз хьанвач; чун чара атӀудай гьалара ава, амма чи чара атӀанвач;+
9чи геле къекъвезва, амма чун Аллагьди гадарнавач; чун кӀевидаказ гатанва, амма чун кьенвач+. 10Чи беденда аваз чна датӀана Исадин кьиникь тухузва, чай Гьадан уьмуьрни къалурун паталди+. 11Чал чан алама, чун Исадиз килигна ажалдин хурук кутазва; ажал галай чи беденрай Исадин уьмуьр къалурун патал чун ажалдин вилик чин чинал акъвазнава+. 12Чак ажалдин гьерекат ква, квек – уьмуьрдин.

13«Зун имандал алай, гьавиляй за лугьузвай» кхьенвай Каламда. Чахъ гьахьтин имандин Руьгь авайвиляй, чнани иман ийизва ва гьавиляй Шад Хабардикай лугьузва. 14Ребби Месигьдал чан Хкайда Иса Месигьдиз талукь тир чални чан хкида ва куь патавай чунни акъвазардайди чаз чизва+. 15Им вири куь хийирдиз я, Аллагьдин машгьурвилиз ийизвай шукурар мад ва мад гзаф инсанрив агакьзавай берекатди алахьна фидайвал авун паталди я.

Цаварик умуд кутуна уьмуьр тухун

16Гьавиляй руьгьдай аватзавач, амма чи бедендин къуватар кьери жезватӀани, къенепатай чун югъ-къандавай цӀийи жезва,+
17вучиз лагьайтӀа чи кьезил ва вахтуналди тир азабар, абуру чал гъизвай чӀехи ва эбеди баркалладив гекъигайла, са затӀни туш+. 18Чун чаз аквазвайдаз ваъ, таквазвайдаз килигзава, вучиз лагьайтӀа аквазвайди – вахтуналди, таквазвайди эбеди я+.

5

5^1Чаз чизва хьи, чи чилин алачух – чи беден – терг авур чӀавуз цаварал чун эбеди кӀвали – инсанрин гъилералди ваъ, Аллагьди халкьнавай беденди вилив хуьзва. 2Чун и алачухда амай кьван гагьда чна чал чи цаварин кӀвал алукӀдай бере алукьдалди суза ийизва+. 3Ам алукӀайла, чун кьецӀил яз амукьзавач+. 4Амма чун чи чилин алачухда амай кьван ва суза ийизмай кьван гагьда чаз четин я, вучиз лагьайтӀа чаз чилин бедендикай магьрум хьана рекьиз кӀанзавач, амма, гьакӀ ятӀани, ажал галай кьван виридал эбеди яз чан аламукьун патал, чаз жувал даиман беден алукӀиз кӀанзава. 5Гьавиляй чун чаз Руьгь замин хьиз ганвай Аллагьди халкьни авунва+.

6Гьавиляй жуван чилин беденда амай кьван гагьда чун Реббидивай яргъа авунвайди чаз чизватӀани, чакай чи рикӀ датӀана архайин я; 7гьикӀ лагьайтӀа чна чаз аквазвайдал ваъ, имандал амал ийизва+. 8Чи рикӀ чакай архайин я ва чаз, чи беденар хтӀунна фейила, Реббидин патав акъваздайвал хьана кӀанзава. 9Гьавиляй, чун чи беденда ва я адалай къеце ава талгьана, Реббидиз чавай вуч кӀанзаватӀа, гьам авун чи мурад я+. 10ГьикӀ лагьайтӀа чи виридан вилик Месигьдин дувандал фин акъвазнава, ва гьар садаз вичин гьунаррай, ада чилин беденда аваз авур хъсан ва пис крарай эвез гуда+.

Сад садахъ галаз туькӀвена хьунин къуллугъ

11Гьа икӀ, Реббидиз чӀехи гьуьрмет авун вуч ятӀа чиз, чун масадбур имандал гъиз алахъзава. Аллагьдиз лагьайтӀа чун гьихьтинбур ятӀа чизва, ва квезни чун гьа саягъда хъсандиз, куь виждандив кьурвал чизва лагьана за умудзава+. 12Куь вилик чун мад садра жуван тарифар ийиз алахъзавач, амма квевай, рикӀе авайдал ваъ, гьакӀ къалурун патал ийизвай крарал дамахзавайбуруз жаваб гуз жедайвал, чал викӀегьдиз дамах ийиз жеда+. 13Чун кьил кьилел алачирбур яз гьисабзаватӀани, чакай ахьтинбур Аллагь паталди хьанва; кьил кьилел алаз фикирар лугьузватӀа, им куьн паталди я+. 14Месигьдин муьгьуьббатди чав виликди физ тазва. Чун а кардин чӀалахъ я хьи, Сад вирибур патал кьенватӀа, им вирибур кьенва лагьай чӀал я+. 15Чан алайбуру гила чеб патал ваъ, чпин паталай кьена чан Хтанвайди патал уьмуьр тухвайвиляй Ам вирибур патал кьена+.

16Гьа икӀ, чун гила садазни инсандин вилерай килигзавач. АкӀ са мус ятӀани чун Месигьдиз килигнай, амма мад килиг хъийизмач. 17Гьавиляй, вуж Месигьдиз талукь ятӀа, ам цӀийиз халкьнавайди я. Куьгьнеди алатнава, ингье цӀийивал хьанва!+
18И кар чун вири Месигьдин куьмекдалди Вичихъ галаз туькӀуьр хъувур ва чаз инсанар туькӀуьр хъувунин къуллугъ гайи Аллагьдилай атанвайди я+. 19Яни Месигьдин куьмекдалди Аллагьди, инсанрик абурун гунагьрай тахсирар кутун тавуна, Вичихъ галаз дуьнья туькӀуьр хъувуна, ва Ада и туькӀвейвиликай хабар гун чи хиве туна+.

20Гьа икӀ, чун Месигьдин векилар я ва Аллагьди чи куьмекдалди инсанриз тагькимар гузва. Гьавиляй чна Месигьдин ТӀварцӀелай минетзава: Аллагьдихъ галаз туькӀуьн хъия+. 21Чун Месигьдиз талукь яз Вичин вилик гьахъ-михьибур хьун патал, Аллагьди инсанрин гунагьдай тахсир гунагь Квачирдал эцигна+.

6

6^1Аллагьдихъ галаз санал кӀвалахзавай ксар яз чна квевай Аллагьдин берекат нетижа авачиз тун тавун тӀалабзава+. 2ГьикӀ лагьайтӀа Ада лугьузва:

«Кутугай лап хъсан береда Заз ви ван хьана,
хиласдай юкъуз За куьмек гана ваз».

Ингье, исятда кутугай лап хъсан бере я; ингье къе хиласвилин югъ я.

Павела вичи Аллагьдиз къуллугъзавайди тирди къалурун

3Чна ийизвай къуллугъдиз садавайни туьгьметиз тежедайвал, чна са касдизни кӀвач галкӀидай багьна гузвач. 4Чна вири макъамра чун Аллагьдиз къуллугъзавайбур яз къалурзава: зурба сабур хьуна, бедбахтвилера, муьгьтежвиле, четинвилера,+
5чун гатазвайла, зинданра твазвайла ва я пехъи хьанвай кӀеретӀдин хурук акатзавайла, четин зегьметда, ахвар авачир йифера ва каша, 6михьивиле, чирвиле, мягькемвиле, регьимвиле, Пак Руьгьда ва рикӀин сидкьидай тир муьгьуьббатда, 7гьакъикъатдин гафуна, Аллагьдин къуватда, эрчӀи ва чапла гъиле гьахъ-михьивилин яракь аваз,+
8машгьурвиле ва русвагьвиле, гьам айибдин, гьамни разивилин гафар къачуз. Чун тапархъанрай кьазва, амма чун гьакъикъи я;+
9чун садазни течирбурай кьазва, амма чун чизва; чун кьейибурай кьазва, амма чал чан алама, чаз инад кьазва, амма чун яна кьенвач;+
10чун пашманарзава, амма чна датӀана шадвалзава; чун кесиб я, амма чна гзафбурукай девлет авайбур ийизва; чахъ затӀни авач, гьа са вахтунда чаз вири ава!+

11Каринфвияр! Чна квез виридакай ачухдиз лагьанай. Чна чи вири рикӀяй квехъди къвезвай муьгьуьббат къалуриз хьанай. 12Квехъ муьгьуьббат авур рикӀер ахъа тийизвайбур чун ваъ, чахъди муьгьуьббатдивди рикӀер ахъа тийизвайбур куьн я. 13Зун квехъ галаз, жуван аялрихъ галаз хьиз, рахазва: жаваб яз куьнени куь рикӀер ахъая!+

Иман авачирбурухъ галаз сад жемир

14Иман авачирбурухъ галаз са викӀиник экечӀмир. Къанун чӀурунихъ галаз гьахъ-михьивилин уртах вуч ава кьван? Экуьнихъ мичӀивилихъ галаз+
15ва я Месигьдихъ Велиярахъ галаз уртах вуч ава кьван? Иман авайдаз иман авачирдахъ галаз+
16ва Аллагьдин ибадатханадиз бутрихъ галаз уртах вуч ава кьван? Чун чан алай Аллагьдин ибадатхана я, Аллагьди чакай лагьайвал:

«Зун абурун арадиз гьахьда, къекъвез жеда абурун арада.

Закай абурун Аллагь жеда, абурукайни Зи халкь жеда»++.

17Гьавиляй Реббиди мадни лугьузва:

«Абурун арадай экъечӀ
ва чара хьухь,
кягъиз тахьуй чиркиндак,
гьа чӀавуз За кьабулда куьн».

18«Закай Буба жеда куь,
квекай жеда Зи рухваяр ва рушар, –

лугьузва Реббиди, вири дуьньядин Агъади».

7

7^1Гьа икӀ, кӀанибур, чаз ихьтин хиве кьунар авунватӀа, ша чнани чун чи беденар ва руьгьер чиркинарзавай виридакай михьи ийин, Аллагьдиз чи чӀехи гьуьрмет къалурин ва чи уьмуьр Гьадаз бахшин+.

ТӀитӀан ихтилатдал Павела шадвал авун

2Чун паталди куь рикӀер ахъа ая! Чна садан хатурни ханач, садан мал-мулкни вара-зара авунач, садакайни жуваз менфят къачунихъ гелкъвенач+. 3И гафар за тахсир кутун яз лугьузвайбур туш. Куьн чи рикӀера авайдакай ва чун квехъ галаз уьмуьр тухуз ва рекьиз гьазур тирдакай за квез икьван чӀавалди лагьанай+. 4Зун квехъ гзаф агъунва ва за квелди пара дамахзава! Куьне зун акьван кӀубан ийизва хьи, зи вири бедбахтвилеризни килиг тавуна, зун кьадар авачир кьван шад жезва+. 5Эхь, чун МакӀедандиз атай чӀавузни чаз секинвал хьаначир. Акси яз, вири патарихъай чаз къайгъуяр хьанай: винелай чна гьужумар эхзавай, ва къеняй чак къалабулух акатнавай+. 6Амма сефилвиле авайбуруз сабур гудай Аллагьди чаз ТӀитӀ атуналди сабур гана,+
7ам гьакӀ атуналди ваъ, куьне ам кьабул авуналди гзаф сабур гана. ГьикӀ квез зун акуна кӀанзаватӀа, гьикӀ куьне хьайи кардикай гьайиф чӀугвазватӀа ва гьикӀ куьне кӀевелай зи пад кьунатӀа, ада чаз суьгьбет авуна. И карди заз гзаф чӀехи шадвал гана.

8Куьн и чарчи сефил авунатӀани, ахьтин чар кхьена лугьуз, за гьайиф чӀугвазвач. Гьелбетда, за сифтедай икӀ хьана лугьуз гьайиф чӀугунай, вучиз лагьайтӀа чарчи, са акьван яргъалди авуначтӀани, куьн сефил авурди заз акунай,+
9амма исятда зун шад я. Шад я куьн сефил я лугьуз ваъ, куь сефилвили куьн туба авунал гъана лугьуз. Вучиз лагьайтӀа куь пашманвал Аллагьдин къастуналди хьанвайди тир, гьакӀ хьайила чна квез гайи са зиянни авачир. 10Аллагьдилай атанвай пашманвили туба авунал гъизва, идани хиласвилихъ тухузва ва гьайиф чӀугун патал мад чка тазвач. Амма и дуьньядин пашманвили ажалдихъ тухузва+. 11Куьне фагьум ая кван: Аллагьдилай атанвай пашманвили квек гьакъисагъвал, жув гьахъар хъийиз кӀан хьунухь, тахсир квайдакай гьахъдаказ хъел атун, къалабулух, чаз чун акваз кӀан хьунин къанихвал, гьевес, тахсир квайдаз жаза гуз гьазур хьунин гьисс кутуна. Куьне и карда квек са тахсирни квачир чӀал тамамдиз субутарна! 12За квез масадан намусдик хкуьрайди ва нин намусдик хкуьрнатӀа, гьам себеб яз кхьейди тушир. Заз куьне гьикӀ рикӀин сидкьидай Аллагьдин вилик вафа хуьзватӀа квез акуна кӀанзавай+. 13И карди чаз теселли гана!

Амма и теселлидалди вири акьалтӀзавач. Чун иллаки ТӀитӀаз хьайи чӀехи хвешивилел шад хьана. ГьикӀ лагьайтӀа куьне адан руьгь кьезиларна. 14Адахъ галаз хьайи ихтилатда виликдай за куь тариф авунай, ва куьне зун акӀадарначир. Акси яз, чна квез лагьай вири гафар дуьзбур хьайивал, чна куь тариф ийиз ТӀитӀаз лагьай гафарни дуьзбур хьана. 15Куьне адан гафариз яб гайивал ва куьне гьихьтин гьуьрметдивди ва рикӀик зурзун кваз ам кьабулайвал рикӀел хкидайла, ТӀитӀаз куьн къвердавай гзаф кӀан жезва. 16Вири крара квехъ далу акализ хьунал зунни шад я!

8

Ярусалимдин кесиб иманийриз пул кӀватӀун

8^1Стхаяр-вахар, Аллагьди МакӀеданда авай кӀватӀалриз гьихьтин берекат ганатӀа, чаз гьадакайни квез лугьуз кӀанзава. 2Четин тир гзаф синагъра аватӀани, абурун шадвал акьван зурба тир хьи, абурухъ акьалтӀай пис кесибвиле жумартвилин булвал авай+. 3Абуру чпивай жедай кьван вири ва гьатта адалай артухни хушуналди къурбанд ийиз хьайивилин шагьид я зун+. 4Абуру чпи чавай хабар кьуна ва Ярусалимда Месигьдиз талукьбуруз куьмек гунин пай кутадай ихтияр, чӀехи берекат хьиз, кӀевелай тӀалабна+. 5Абуру авурди чна умуд кутурдалай гзаф хьана. Абуру эвелни-эвел чпи чеб Реббидиз, ахпани Аллагьдин къастуналди чаз гана. 6Гьавиляй чна, ТӀитӀа кьил кутуниз килигна, и мергьеметдин кар ада куь патавни эхирдалди кьилиз акъудун патал адак руьгь кутуна+. 7Квехъ вири булвилелди хьуниз килигна: квехъ иман, дилаварвал, чирвал, алахъвал ва чахъди куь муьгьуьббат ава, – чаз куьне и мергьеметдин кардани куь лап хъсан чкаяр къалурна кӀанзава+.

8За квез эмир гузвач, амма масадбуру къалурзавай алахъуникай лугьуналди, заз куь муьгьуьббатни рикӀяй къвезвайди хьун синагъ ийиз кӀанзава+. 9Квез чи Ребби Иса Месигьдин берекат чизва эхир. Адахъ девлет авай, амма чун паталди Ам кесиб хьана, Вичин кесибвилиз килигна, чун девлет авайбур хьун паталди+.

10-11За квез икӀ авун меслятзава: куьне шаз ийиз эгечӀай кар куьтягьа, ам гьа квез хийир я. ГьикӀ лагьайтӀа куьн и кар ийиз эгечӀай сифтебурни я, и кар авун куьне сифте яз ниятни авунай. ГьакӀ, кар куьтягьдайлани, и кар ният ийидайла къалурай хьтин гьакъисагъвал[*] къалура. Куь агьвалди гьикьван квез мумкинвал гузватӀа, гьакьван це+. 12Кьилинди – ийиз кӀан хьунухь я, гьа чӀавуз куьне кутур паюниз Аллагьди къимет гуда. Адаз куьне квез авачирдакай ваъ, авайдакай гана кӀанзава+.

13Чаз куь гьисабдай масадбуруз регьят хьана кӀанзавач, амма барабарвал хьана кӀанзава. 14-15Алай вахтунда куь агьвалди – абурун муьгьтежвал, абурун агьвалди, лагьайтӀа, герек чӀавуз куь муьгьтежвал кьезиларда. Гьа чӀавуз

«Гзаф кӀватӀайдаз артуханди авачир,
тӀимил кӀватӀайдаз муьгьтежвал авачир»+, –

лугьуз кхьенвай хьтин барабарвал жеда++.

ТӀитӀ ва адан амадагар

16Зи рикӀел эцигай хьиз, ТӀитӀан рикӀелни куь къайгъу чӀугун эцигай Аллагьдиз за шукур ийизва. 17ГьикӀ лагьайтӀа ТӀитӀа чи тӀалабдиз гьакӀ гьай лагьанач, ам куь патав хушуналди, вичи кьил кутуналди къвезва. 18Чна адахъ галаз санал вири кӀватӀалра Шад Хабардиз хъсандиз къуллугъзавайди яз чизвай мад са стха ракъурнава. 19Идалайни гъейри, чи ялав квай ниятдин лишан яз, Ребби Вич машгьур авун патал, чна ийизвай мергьеметдин карда чахъ галаз атун патал ва чаз куьмек гун патал, а кас кӀватӀалри хкянавайди я. 20Гъил ахъадаказ гузвай и савкьватрихъ галаз чун кьиле физвайвилиз садавайни туьгьмет ийиз тежедайвал хьана кӀанзава чаз. 21Чун вири крар дуьздаказ ийиз алахъзава – са Реббидин вилик ваъ, гьакӀ инсанрин виликни.

22Чна куь патав гзаф гъилера ва гзаф крара вичин рикӀивай тир къайгъударвал къалурай мад са стха абурухъ галаз ракъурнава. Гила лагьайтӀа квехъ гзаф агъун себеб яз, ам кардив генани рикӀивай эгечӀзава. 23ТӀитӀакай лагьайтӀа, ам зи амадаг ва куь арада захъ галаз санал кӀвалахзавайди я. Амай стхайрикай рахайтӀа, абур кӀватӀалри ракъурнавайбур я ва Месигьдин баркалла къалурзавай. 24Гьавиляй абуруз куь патай авай муьгьуьббат субут ая, вири кӀватӀалриз чна квел ийизвай дамах гьаваянди туширди аквадайвал+.

9

Гъил ахъадаказ масадбуруз куьмекдайбур Аллагьдиз кӀан хьун

9^1Гьар вуч ятӀани, Месигьдиз талукьбуруз куьмек гуникай квез кхьинин лазимвал заз авач+. 2Куьмек гуз кӀан хьунин цӀай квай куь ният заз чизва ва за макӀеданвийрин вилик куь тарифни авунай. Ихьтин къурбанд авуниз куьн Ахайда гьеле шаз гьазур тирдакай за абуруз лагьанай. Куь кьетӀивили абурукни гьерекат кутуна. 3Чна авур куь тариф гьакӀан кьуруди тахьун патал ва за квез лагьайвал куьн гьазур яз жедайвал, за куь патав стхаяр ракъурнава+. 4ГьикӀ лагьайтӀа, макӀеданвияр захъ галаз атун хьайитӀа ва абуруз куьн гьазур тушиз акуртӀа, чаз регъуь жеда, квез жедай регъуьвиликай талгьайтӀани жеда. 5Гьавиляй, куьне гаф гайивал, пул кӀватӀунин кар куьтягьун патал, заз стхаяр чӀалал гъана абуру виликамаз квел кьил чӀугун лазим яз акуна. Гьа чӀавуз куьне и кар мажбурдалди ваъ, хушуналди ийизвайди аквада.

6РикӀел хуьх: ни мискьидаказ тум цайитӀа, ада мискьи гвенни гуьда, ни жумартдаказ тум цайитӀа, ада жумарт гвенни гуьда+. 7Къуй гьар сада вичиз рикӀи гьикьван це лугьузватӀа, гьакьван гурай, гьайиф яз ва я мажбур яз тагурай, вучиз лагьайтӀа Аллагьдиз ни шаддаказ гузватӀа, гьам кӀанда+.

8-9«Ада вичихъ авайди кесибриз пайна,

Адан гьахъ-михьивал эбеди яз амукьзава», –

лугьуз кхьенвайвал, квехъ датӀана вири бес кьадарда хьун патал ва хъсан кар патал артухни алаз бес жедайвал, Аллагьдивай куьн лазим тир виридалди таъминариз жеда+.

10Тум цазвайдаз тум Гузвайда, инсанриз тӀуьн яз фу Гузвайда куьне цайиди артухарда ва куь гьахъ-михьивилин гвен гзафарда. 11Куьн вири затӀаралди акьван девлет авайбур жеда хьи, квевай датӀана инсанриз гъил ахъадаказ куьмек гуз жеда, чи куьмекдалди агакьарнавай куь жумарт савкьватдай абуру Аллагьдиз шукур ийида+.

12Куь и къуллугъди кьилди Месигьдиз талукьбурун къайгъуйриз куьмекзавач, ада гьакӀ Аллагьдиз мад ва мад гзаф шукурар ийиз тазва! 13Куьне ийизвай мергьеметвилин къуллугъ акваз, инсанри куь паталай Аллагьдиз шукурар ийида. Куьне вичел иман ийизвай Месигьдин Шад Хабардиз куьне вафа хуьзва, куьне квез авайди абурухъ галаз ва вирибурухъ галаз гъилин ахъавилелди пайзава+. 14Абуру куь гьакъиндай дуьаяр ийида ва квез Аллагьди ганвай кьадар авачир берекатдин куьмекдалди абуру квехъди ялда. 15Гафаралди лугьуз тежедай хьтин савкьватдай Аллагьдиз шукур хьурай!

10

Павела вичин къуллугъдин пад хуьн

10^1Зун, Павел, куь патав гвайла куьне лагьай кьван «ажузди», квевай яргъа авайла куьне лагьай кьван «викӀегьди», исятда Месигьдин муьтӀуьгъвиле ва милайимвиле аваз квехъ элкъвена рахазва+. 2Квез минет хьуй, зун куь патав гвайла, чна чи уьмуьр инсанриз хас тир са гьихьтин ятӀани ниятар аваз тухузва лугьудайбурухъ галаз зун викӀегь ва кьетӀи хьуниз мажбур ийимир+. 3Чна и дуьньяда уьмуьр тухузватӀани, чна, и дуьньяди дяве тухудайвал, дяве ийизвач. 4Чна зайиф касдин яракь гваз ваъ, Аллагьди ганвай къуват авай яракь гваз женг чӀугвазва. И яракьдалди чна руьгьдин къелеяр чукӀурзава. Чна инсанрин фикиррин кӀалубар чукӀурзава,+
5ва Аллагь кьатӀуниз акси яз лавгъавилелди эцигзавай вири манийвилерин кӀан цавалзава. Гьар са фикир Месигьдин чӀалаз килигуниз муьтӀуьгъ хьун патал, чна а фикирар есирда кьазва. 6Куьн чӀалаз килигун тамамди хьунни кумаз, чун са ни ятӀани чӀалаз килиг тавуниз жаза гуз гьазур жеда.

7Вуч аватӀа, куьн гьадаз килиг. Вич Месигьдиз талукь тирдахъ агъунвайда, вич хьиз чунни Месигьдиз талукь тирдакай фикир авурай+. 8Реббиди чаз куьн чукӀурун паталди ваъ, куьн мягькемарун паталди ганвай гьукумдал за мадни гзаф дамахар ийиз хьанайтӀани, заз регъуь жедачир+.

9Заз жуван чараралди квек анжах кичӀ кутаз кӀанзава лагьана садани фикир тавурай. 10Захъ чарара гзаф таъсир ва къуват ава, амма жув куь патав гвайла, зун зайиф я, зи гафарни са акьван метлеб авачирбур я лугьузва+. 11Къуй акӀ лугьузвайбуру фикиррай хьи, чун чарара, куь патав гвачирла, гьихьтинбур ятӀа, крарани чун, куь юкьва аваз, гьахьтинбур жеда.

12Квекай чпи чеб хкаждайбуруз чаз ухшар жез ва я чаз чун ахьтинбурув гекъигизни кӀанзавач. Амма чеб чпихъ галаз гекъиг авуналди ва тешпигь авуналди, абур са куьнин гъавурдани авач. 13Чаз лагьайтӀа жуван метлеб авайдалай артух чӀехи тийиз, амма жуван ихтиярар чаз Аллагьди ганвай сергьятра аваз хуьз кӀанзава, иник чна куь арада тухузвай кӀвалахни акатзава. 14ГьикӀ лагьайтӀа чун и сергьятрай экъечӀзавач, чун куь патав атаначиртӀа, икӀ тахьунни мумкин тир, амма чун гьакъикъатда квез Месигьдикай Шад Хабар гъайи сифтегьанбур я. 15Чна масадан зегьметар жуванбур я лугьуз дамахар ийизвач. Амма чна куь иман чӀехи жеда ва идахъ галаз сад яз куь арада чи кӀвалахдин сергьятарни гегьенш жеда лагьана умуд кутазва. 16А чӀавуз чавай мадни яргъаз физ жеда ва ана чун Шад Хабар чукӀуриз жеда, чун, са бязибур хьиз, чпин сергьятра масадбуру авунвай крарал дамахариз жедач. 17Каламда кхьенвайвал, «дамахар ийизвайда Реббидал дамах авурай»+. 18ГьикӀ лагьайтӀа хушдиз кьабул авуниз вичи вичин тариф ийизвайди ваъ, нин тариф Реббиди ийизватӀа, гьам лайих я+.

11

Павел ва тапан илчияр

11^1Куьне са тӀимил зи «ахмакьвал» эхнайтӀа хупӀ хъсан туширни! Са кьадар эхи хъия, минет я+.

2Аллагьдин гъайрадалди[*] за куь гьакъиндай гъайра ийизва. Куь кӀватӀал заз зи руш хьиз я; за адак авайни-авачир са Итимдин – Месигьдин лишанар кутунва, ам Месигьдин вилик са рехнени квачир свас хьиз акъвазун патал+. 3Амма, Гьава амалдар гъуьлягъди алцурайвал, заз гьа саягъда куь фикирарни куьн сидкьидалди ва михьивилелди Месигьдиз бахш авуникай къерех жез кичӀезва+. 4Куь патав атана сада чна Вичикай квез хабар гайи Исадикай ваъ, масадакай хабар гуз хьайитӀа, ва я квев агакьнавай Руьгь ваъ, масад агакьиз хьайитӀа, ва я куьне чавай кьабулнавай Шад Хабар ваъ, масад кьабулиз хьайитӀа, а чӀавуз ибур вири куьне лап хъсандиз эхзава+. 5За жув абурулай, и «акьалтӀай чӀехи илчийрилай», са квелди ятӀани усал туш лагьана фикирзава+. 6Мумкин я, зун, абур хьиз, са акьван дилавардиз рахазвач, амма захъ чирвал ава, гьар гьикӀ ятӀани, чна квез и кар виридаз аквадайвал тамамдиз къалурна+.

7Белки, за, куьн хкажун патал, жув агъузаруналди гунагь авунатӀа? За квез Шад Хабардикай муштулух са гьакъини къачун тийиз гуз хьаначирни+? 8Квез къуллугъ авун патал, за, маса кӀватӀалривай гьакъи къачуз, абур тараш авурдай хьанва. 9Зун куь патав гвайла ва са куьхъ ятӀани муьгьтеж тирла, зун квекай садазни пар хьаначир, вучиз лагьайтӀа вири лазим тир затӀаралди заз МакӀедандай атанвай стхайри куьмек гузвай. Зун са куьнани квез пар тежез алахъзавай, идалай кьулухъни за гьакӀ ийида+. 10Месигьдин гьакъикъат зак квайвал, и карни турусди я, – зи тариф инкар ийиз алакьдай са касни вири Ахай вилаятда авач+. 11Белки, куьне, заз куьн кӀан тийизвайвиляй за квел пар эцигзавач лагьана, фикирзава? Заз куьн гьикӀ кӀанзаватӀа, Аллагьдиз чизва!

12Дамахар ийиз, чеб чаз барабар яз гьисабдай багьнадихъ къекъвезвайбуруз ахьтин багьна тагун патал, за авурвал гьакӀ давамарни ийида. 13А ксар тапан илчияр я, чеб Месигьдин илчияр тирдан кьасар ийизвай тапан кӀвалахдарар я+. 14Гьар гьикӀ ятӀани, им аламат жедай кар туш: иблисди вич экуьнин малаик тирдан кьасар ийизва+. 15Гьавиляй адаз къуллугъзавайбуру чеб гьахъ-михьивилиз къуллугъзавайбур тирдан кьасар авунал мягьтел хьана кӀандач. Эхирда абурув, чпиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьда+.

Павелал ва адан илчивилин къуллугъдал ацалтзавай четинвилер

16За мад гъилера тикрар хъийизва: зун ахмакьдай кьамир, амма куьне икӀ ийизваз хьайила, заз, ахмакьдиз хьиз, мад са тӀимил жуван тариф ийидай ихтияр це+. 17Исятда за лугьудай гафар за Реббидиз хас тирвал лугьудач. Тариф авунин уюнда зун ахмакь хьиз рахада. 18И дуьньяда гзафбуру чпин тариф ийизва, зани жуван тариф ийида+. 19Куьне, лагьайтӀа, чӀехи лезетдалди ахмакьар эхзава, куьн гьахьтин акьул авайбур я!+
20Куьне куьн лукӀвилик кутазвайбур ва куь жибиндай незвайбур, квез гъиляй къвезвай вуч хьайитӀани ийизвайбур, куь вилик лавгъавал ийизвайбур ва куь чиниз лапӀаш вегьизвайбур эхзава+. 21Жуваз регъуь жедай кар ятӀани, лугьун: квез гьакӀ ийидай викӀегьвал чаз бес хьанач!

Амма абуру квелди дамахардай викӀегьвал авуртӀани, завайни жуван тарифар-дамахардай викӀегьвал ийиз жеда. Зун гьеле мад, ахмакь хьиз, рахазва. 22Абур чувудар яни? Зунни я. Абур исраилвияр яни? Зунни я. Абур Ибрагьиман эвледар яни? Зунни я!+
23Абур Месигьдиз къуллугъзавайбур яни? ИкӀ лугьун ахмакь кар ятӀани, за Месигьдиз абурулай генани гзаф къуллугъ ийизва! За зегьмет гзаф чӀугуна, зун абурулай гзаф гъилера зинданра тваз хьана, абурулай гзаф гатаз хьана, ажалдин сергьятдал зун садрани кьведра хьанач+. 24Чувудри вад гъилера заз гьар чӀавуз яхцӀурдакай сад кимиз къамчидал ягъунин жаза гана. 25Пуд гъилера зун тӀваларалди гатана, са гъилера заз къван гана, пуд гъилера зун гимидин кьилел атай хасаратвилик акатна, гьа чӀавуз садра за михьиз са югъни са йиф гьуьле акъудна+. 26Зун мукьвал-мукьвал сиягьат авуниз мажбур жезва. ВацӀарилай элячӀдайла, зун хатавилик акатна, къачагъри, зи халкьдикай тирбуру, маса халкьарикай тирбуру, арадал гъайи хатавилерик акатна; зун шегьерда, кьурумда, гьуьлел хатавилера хьана, тапан стхайри арадал гъайи хатавилера хьана+. 27За гьалдай фидалди зегьмет чӀугуна, зун мукьвал-мукьвал ахвар авачиз, кашни гьарарат эхиз, недай затӀ авачиз, къай эхиз, алукӀдай затӀ авачиз хьана+. 28Ибурулай гъейри, зал гьар юкъуз вири кӀватӀалрин къайгъу чӀугунни илитӀ жезва. 29Са вуж ятӀани зайиф жезва – зун зайиф жезвачни бес? Са вуж ятӀани гунагьдик акатзава – адахъ зи рикӀ кузвачни бес+?

30За дамахар авун герек ятӀа, жув квелди зайиф ятӀа, заз гьадал дамахариз кӀанзава. 31За таб тийизвайди Ребби Исадин Бубадиз ва Аллагьдиз чизва. Адаз даим яз шукур хьурай.

32АретӀ пачагьди Шамда тайинарнавай гьакимди, зун кьун патал, шегьердал къаравулвал тухун эмирна+. 33Амма зун зинбилда аваз шегьердин цла авай текӀвендай агъуз авудна, гьа икӀ зун хилас хьана.

12

Павелан карагунар ва адан бедендик мизмиз кутун

12^1ИкӀ авуни са затӀни гузвачтӀани, зун жуван тарифар-дамахар авун давамаруниз мажбур я. Аллагьдилай къвезвай карагунрал ва керематрал элячӀин+. 2Заз Месигьдиз талукь са кас чида. А кас цӀукьуд йис идалай вилик пуд лагьай цавуз кьуна хкажнай. Ам вичин беденда авайни, я туштӀа, адалай къеце авайни заз чидач, и кар анжах Аллагьдиз чида. 3Заз чида хьи, и кас – заз чидач ам вичин беденда авайни, адалай къеце авайни, и кар анжах Аллагьдиз чида – 4женнетдиз тухванай ва адаз инсанди хълагьдай ихтияр авачир ва чеб лугьуз тежедай гафар ван хьана. 5За гьахьтин касдалди дамахарда, амма жувалди дамахардач, авуртӀа – жуван зайифвилералди дамахда. 6Заз дамахариз кӀан хьайитӀани, им ахмакь кар жедачир, вучиз лагьайтӀа за гьакъикъат лугьудай. Амма, инсанриз зун аквазвай чӀавуз ва зи ван жезвай чӀавуз садани заз жув тирдалай гзаф метлеб авайди яз къалуриз кӀанзава лагьана фикир тавун патал, за икӀ ийидач.

7Зав ихьтин чӀехи керематар агакьнава лугьуз зак дамахар акат тавун патал, зи бедендиз, заз азаб гун патал, Аллагьди сух, иблисдин векил, ганва. 8Зун идакай хилас авун патал за Реббидиз пуд гъилера минет авунай, 9Адани заз икӀ жаваб гуз хьана: «Ваз Зи берекат бес я, гьикӀ лагьайтӀа Зи къуват зайифвиле хъсандиз винел акьалтзава». Гьавиляй заз, жувак Месигьдин къуват хьун патал, ихьтин шадвилелди жуван зайифвилел мадни гзаф дамахариз кӀанзава. 10Гьавиляй зун зайифвилерални, намусдик хкуьрунрал ва муьгьтежвилерал, геле къекъвез хьунрални, Месигь паталди ацалтзавай четинвилерални рази я, вучиз лагьайтӀа зун зайиф тир чӀавуз захъ къуват ава+.

Каринфдин кӀватӀалдихъ Павелан рикӀ кун

11Гьа икӀ, зун михьиз ахмакь хьанва, амма икӀ хьун патал зун куьне мажбур авуна. Зи тарифар куьне авуна кӀанзавайди тир, гьикӀ лагьайтӀа зун, гьакъикъатда са затӀ туштӀани, «акьалтӀай чӀехи илчийрилай» са куьналдини усал туш+. 12Халисан илчидин керемат-ишараяр квез къалурнай: лап чӀехи сабур, аламатар, керемат-ишараяр ва къудратдин крар+. 13Зи патай амай кӀватӀалрив агакьна квев агакь тавур затӀ хьанани? Анжах са кар хьана: закай квез пар хьанач. За икӀ куь хатур хунай залай гъил къахчу+.

14Ингье, зун квел пуд лагьай гъилера кьил чӀугваз гьазур жезва ва заз жувакай квез пар хьана кӀанзавач. Заз лагьайтӀа квехъ авайди ваъ, куьн кӀанзава. Жуван диде-бубаяр патал аялри ваъ, аялар патал диде-бубайри девлет кӀватӀна кӀанда эхир+. 15Зун лагьайтӀа куьн паталди ашкъидалди захъ авай вири гуз ва куьн паталди жуван чанни эцигиз гьазур я. Мегер заз куьн гзаф кӀан хьунивай квез зун тӀимил кӀан жезвани+? 16Гьар гьикӀ хьайитӀани, закай квез пар хьанач, амма, белки, куьне за гьикӀ хьайитӀани куьн са квелди ятӀани алцурарна лугьузватӀа+?

17Белки, за куь патав ракъурзавай инсанрин куьмекдалди квекай хийир хкудиз хьанатӀа? 18За куь патав атун ТӀитӀавай тӀалабна ва адахъ галаз мад са стха ракъурнава. Белки, ТӀитӀа куь са куькай ятӀани менфят къачуна? Мегер чна чи къуллугъ адахъ галаз санал кьиле тухуз хьаначирни, чахъ авайбур гьа сад хьтин макьсадар туширни+?

19Куьне, мумкин я, чна чун куь вилик хуьзва лугьуз фадлай фикирзава жеди. Ваъ, чун Аллагьди ракъурнавай ксар яз, Адан вилик рахазва: зи рикӀ алайбур, чна ийизвай кьван вири крар куьн мягькем хьун паталди ийизвайбур я+. 20Зун куь патав атай чӀавуз заз куьн зи рикӀи, зунни куь рикӀи кьан тийиз кичӀезва. Зун квев квез кӀанзавайвал ваъ, масакӀа эгечӀуниз мажбур жеда. Куь арадай гьуьжетар, пехилвал, хъел, къалмакъалар, буьгьтен, фитнеяр, лавгъавал ва къайда тахьун жагъиз кичӀе я заз. 21Мад гъилера зун куь патав атай чӀавуз заз Аллагьди зун куь вилик русвагь ийиз кичӀезва. Виликдай гунагьар авур, амма чпел тахсир яз аватнавай чиркинвал, явавал, фасикьвал авуникай туба тавур гзафбурухъ шехьуниз мажбур жеда зун+.

13

Эхиримжи тагькимар

13^1Зун гила куь патав пуд лагьай гъилера къвезва. «Гьар гьихьтин хьайитӀани тахсир кьве ва я пуд шагьиддин гафаралди тестикьзавайди хьун лазим я»+ лагьана кхьенва+. 2Гьавиляй зун кьвед лагьай гъилера куь патав гвайла, за квез тагьким авунай, гилани, яргъа аваз, виликдай гунагьар авурбуруз ва амай вирибуруз за тикрар хъийизва: и гъилера заз куь язух къведач. 3Квез лагьайтӀа зи мецелди Месигь рахазвайди субут авун кӀанзава. Месигь куьн патал зайиф туш, Ада куь арада Вичин къуват къалурзава! 4РикӀивайни Месигь зайифвиле аваз хашуниз янайтӀани, Адал Аллагьдин къудратвилин чан ала! ГьакӀ чунни, Ам хьиз, зайиф я, амма чна, куь вагьтедай фин патал, Аллагьдин къудратвилелди Месигьдихъ галаз уьмуьр тухуда+.

5Куьне куьн чира, квехъ мад иман аматӀа чира, жув синагъ ая. Ва я квез Иса Месигьди уьмуьр кве тухузвайди чизвачни? Квевай гьакъикъатда синагъдай дурум гана экъечӀиз хьанатӀа, – гьелбетда. 6Чун лагьайтӀа, и синагъдай чун дурум гана экъечӀайди квез аквадайдак за умуд кутазва. 7Куьне писвал тавун патал чна Аллагьдиз дуьа ийизва. Дурум гана экъечӀайбур яз къалурун паталди ваъ, куьне ийизвай крар, чун синагъдай дурум гана экъечӀайбур хьиз такуртӀани, гьахъунихъ галаз кьурбур хьун паталди дуьа ийизва. 8Чавай гьакъикъатдиз акси са затӀни ийиз жедач, авуртӀа, анжах гьакъикъат паталди ийида.

9Куьн къуват авайбур хьайитӀа, чун гьатта зайифбур хьунални шад жеда. Гьавиляй чна куьн дуьз хъхьунихъ фин патал дуьаярни ийизва+. 10Исятда куь патав гвачиз, за квез авиляй кхьизва хьи, куь патав хьайи чӀавуз за векъивал къалур тавун паталди. Реббиди заз чукӀурун паталди ваъ, арадал гъун паталди гьукум ганва+.

11Эхирдай, стхаяр-вахар, заз лугьуз кӀанзава: шад хьухь, дуьз хъхьунихъ гьереката, сада сад кӀубан ая, къуй куь арада садвал хьурай, ислягьвиле аваз уьмуьр твах. Гьа чӀавуз кӀанивилинни саламатвилин чешме тир Аллагь квехъ галаз жеда+.

12Сада садаз пак темендалди салам це. Аллагьдиз талукь ина авай вирибуру квез саламар лугьузва+.

13Къуй квехъ виридахъ галаз Ребби Иса Месигьдин берекат, Аллагьдин муьгьуьббат ва Пак Руьгьди гузвай садвал хьурай.

* 8:10-11 Гьакъисагъвал – гьахъ-намус хьунухь.

* 11:2 Гъайра – вич кӀан тежез, масад кӀан хьунухьин кичӀевал.

+ 1:1 Кр. 18:1-17
+ 1:3 1-Птр. 1:3, Эф. 1:3
+ 1:5 Рим. 8:17, ФпӀ. 3:10, Кал. 1:24
+ 1:6 2-ТӀим. 2:10
+ 1:8 Кр. 19:23, 1-Кар. 15:32
+ 1:9 2-Кар. 4:14

+ 1:10 Кр. 12:11, Кр. 14:19-20, Кр. 21:32-33, Кр. 27:44

+ 1:11 Рим. 15:31, 2-Сал. 3:2, Кр. 12:5, Эф. 6:18

+ 1:12 Кр. 23:1, 2-ТӀим. 1:3, 1-Кар. 2:4, 1-Кар. 2:13

+ 1:13 1-Кар. 1:8, 1-Сал. 4:16-18, 1-Сал. 2:19-20

+ 1:15 1-Кар. 4:19
+ 1:16 Кр. 19:21, 1-Кар. 16:5
+ 1:18 1-Кар. 1:9
+ 1:19 Кр. 15:22, Кр. 16:1
+ 1:20 1-Кар. 14:16, Крм. 3:14
+ 1:22 2-Кар. 5:5, Чвд. 6:11, Эф. 1:13

+ 1:23 Рим. 1:9, ГлтӀ. 1:20, ФпӀ. 1:8, 1-Сал. 2:5

+ 2:2 2-Кар. 7:8
+ 2:4 2-Кар. 7:12
+ 2:6 1-Кар. 5:4-5
+ 2:11 1-Птр. 5:8
+ 2:12 Кр. 16:8, Кр. 20:6
+ 2:13 2-Кар. 7:6, 2-Кар. 8:6, 2-Кар. 12:18
+ 2:14 Кал. 2:15

+ 2:15 1-Кар. 1:18, Хьн. 8:21, Эхкъ. 29:18, Эф. 5:2, ФпӀ. 4:18

+ 3:1 Кр. 18:27, 1-Кар. 16:3

+ 3:3 Эхкъ. 24:12, Эхкъ. 31:18, ККъ. 6:6,

+ 3:6 ЛкӀ. 22:20, Эф. 3:7, Кал. 1:23, Рим. 2:27, Ягь. 6:63

+ 3:7 Эхкъ. 34:29-35
+ 3:14 Мрк. 6:52, Кр. 15:21
+ 3:16 Эхкъ. 34:34

+ 3:17 Ягь. 4:24, Ягь. 8:32, Якь. 2:12, 1-Птр. 2:16, Рим. 6:18, 1-Кар. 7:22, ГлтӀ. 5:1

+ 3:18 1-Ягь. 3:2, Рим. 8:29, ФпӀ. 3:21
+ 4:1 2-Кар. 3:6
+ 4:2 2-Кар. 2:17, 1-Сал. 2:3
+ 4:3 2-Кар. 3:14, 2-Кар. 2:15
+ 4:4 Ягь. 12:31, Кал. 1:15, Чвд. 1:3
+ 4:5 Мрк. 10:43, 1-Кар. 9:19
+ 4:6Хьунухь 1:3.
+ 4:6 Хьн. 1:3
+ 4:7 Рим. 9:21-22, 1-Кар. 2:5
+ 4:8 2-Кар. 7:5
+ 4:9 Ягь. 15:20
+ 4:10 Рим. 6:5
+ 4:11 2-Кар. 6:9
+ 4:14 1-Сал. 4:14
+ 4:16 Рим. 12:2, Эф. 4:23
+ 4:17 Рим. 8:18
+ 4:18 Рим. 8:24, Чвд. 11:1
+ 5:2 Рим. 8:23
+ 5:3 1-Кар. 15:53
+ 5:5 2-Кар. 1:22, Эф. 1:14
+ 5:7 2-Кар. 4:18
+ 5:9 Кал. 1:10
+ 5:10 МатӀ. 25:31-32, Кр. 10:42, Рим. 14:10
+ 5:11 2-Кар. 4:2
+ 5:12 2-Кар. 3:1, 2-Кар. 11:16, 2-Кар. 12:1
+ 5:13 Мрк. 3:21, 2-Кар. 11:1
+ 5:14 Рим. 5:15
+ 5:15 1-Птр. 4:2, Рим. 14:7-8
+ 5:17 Рим. 6:4, Крм. 21:5
+ 5:18 Рим. 5:10-11, Кал. 1:20
+ 5:19 Рим. 4:8
+ 5:20 Эф. 6:20

+ 5:21 Ягь. 8:46, 1-Птр. 2:22, 1-Ягь. 3:5, Чвд. 4:15, Рим. 8:3, Рим. 1:17, Рим. 4:25, 1-Кар. 1:30

+ 6:1 1-Кар. 3:9

+ 6:4 Кр. 9:16, Кр. 16:23, Кр. 17:5, 2-Кар. 11:23-27

+ 6:7 2-Кар. 10:4, Эф. 6:11-17
+ 6:8 Рим. 3:8
+ 6:9 2-Кар. 4:11
+ 6:10 Ягь. 16:22, Кр. 3:6
+ 6:13 1-Кар. 4:14
+ 6:14 ККъ. 7:3, Эф. 5:7, 1-Ягь. 1:6
+ 6:15 1-Кар. 10:21
+ 6:16 Леви 26:11-12;

+ 6:16 Эф. 2:21, 1-Кар. 3:16-17, Лв. 26:11-12,

+ 7:1 1-Ягь. 3:3
+ 7:2 Кр. 20:33
+ 7:3 ФпӀ. 1:7
+ 7:4 Кал. 1:24
+ 7:5 2-Кар. 2:13, 2-Кар. 4:8

+ 7:6 2-Кар. 1:4, 2-Кар. 2:13, 2-Кар. 8:6, 2-Кар. 12:18

+ 7:8 2-Кар. 2:2-4
+ 7:10 МатӀ. 5:4,
+ 7:12 1-Кар. 5:1-2, 2-Кар. 2:4
+ 8:2 Мрк. 12:44
+ 8:3 1-Кар. 16:2
+ 8:4 Рим. 15:26
+ 8:6 2-Кар. 2:13, 2-Кар. 7:6
+ 8:7 1-Кар. 1:5
+ 8:8 1-Кар. 7:6
+ 8:9 Якь. 2:5, ФпӀ. 2:6-7
+ 8:10 1-Кар. 7:25
+ 8:12 Мрк. 12:43-44, ЛкӀ. 21:3
+ 8:14-15 ЭхкъечӀун 16:18.
+ 8:14 Кр. 4:34
+ 8:15 Эхкъ. 16:18
+ 8:24 2-Кар. 7:4
+ 9:1 Рим. 15:25
+ 9:3 2-Кар. 8:6, 1-Кар. 16:2
+ 9:6 ЛкӀ. 6:38, ГлтӀ. 6:7
+ 9:7 ККъ. 15:10, Эхкъ. 25:2
+ 9:8 ФпӀ. 4:19
+ 9:11 1-Кар. 1:5
+ 9:13 МатӀ. 5:16, 1-Птр. 2:12
+ 10:1 МатӀ. 11:29
+ 10:2 1-Кар. 4:21, 2-Кар. 13:2, 2-Кар. 13:10
+ 10:4 2-Кар. 6:7, Эф. 6:11
+ 10:7 1-Кар. 3:23, ГлтӀ. 3:29
+ 10:8 2-Кар. 13:10
+ 10:10 1-Кар. 1:17
+ 10:17 1-Кар. 1:31
+ 10:18 Рим. 2:29, 1-Кар. 4:5
+ 11:1 2-Кар. 5:13
+ 11:2 Эф. 5:27, Крм. 14:4

+ 11:3 Хьн. 3:1, Хьн. 3:4, Ягь. 8:44, 1-ТӀим. 2:14

+ 11:4 ГлтӀ. 1:6
+ 11:5 2-Кар. 12:11
+ 11:6 1-Кар. 1:17, 2-Кар. 10:10
+ 11:7 1-Кар. 9:18
+ 11:9 2-Кар. 12:13, ФпӀ. 4:15
+ 11:10 Рим. 9:1, 1-ТӀим. 2:7

+ 11:13 ФпӀ. 1:15, Кр. 20:30, 2-Птр. 2:1, Крм. 2:2

+ 11:14 ГлтӀ. 1:8
+ 11:15 ФпӀ. 3:19
+ 11:16 2-Кар. 5:12
+ 11:18 ФпӀ. 3:3-4
+ 11:19 1-Кар. 4:10
+ 11:20 ГлтӀ. 2:4, ГлтӀ. 4:3
+ 11:22 Рим. 11:1, ФпӀ. 3:5
+ 11:23 1-Кар. 15:10, 2-Кар. 6:4-5
+ 11:25 Кр. 16:22-23, Кр. 14:19, Кр. 27:41-44
+ 11:26 ГлтӀ. 2:4

+ 11:27 Кр. 18:3, 1-Сал. 2:9, 2-Сал. 3:8, 1-Кар. 4:11

+ 11:29 1-Кар. 9:22

+ 11:32 Кр. 9:24-25

+ 12:1 2-Кар. 5:12, 2-Кар. 11:16, ГлтӀ. 1:12, ГлтӀ. 2:2, Эф. 3:3

+ 12:10 Мрк. 10:30, МатӀ. 5:11-12, Рим. 5:3
+ 12:11 1-Кар. 15:8-9, 2-Кар. 11:5
+ 12:12 Кр. 15:12, Рим. 15:19
+ 12:13 2-Кар. 11:9
+ 12:14 2-Кар. 13:1, 1-Кар. 10:33
+ 12:15 ФпӀ. 2:17, Кал. 1:24, 1-Сал. 2:8
+ 12:16 2-Кар. 11:9
+ 12:18 2-Кар. 8:6, 2-Кар. 8:18
+ 12:19 Рим. 1:9, Рим. 9:1, 1-Кар. 14:26
+ 12:21 1-Кар. 5:1, 1-Кар. 6:18
+ 13:1Киххьей Къанун 19:15.
+ 13:1 2-Кар. 12:14, ККъ. 19:15, МатӀ. 18:16
+ 13:4 Рим. 6:4
+ 13:9 1-Кар. 4:10
+ 13:10 2-Кар. 10:8

+ 13:11 Мрк. 9:50, Рим. 12:18, 1-Сал. 5:13, Рим. 15:33, Рим. 16:16

+ 13:12 Рим. 16:16, ФпӀ. 4:22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

ЦӀийи Икьрар

1. А

2. Б

3. Г

4. ГЪ

5. ГЬ

6. Д

7. Е

8. Ж

9. З

10. И

11. К

12. КЪ

13. КЬ

14. КӀ

15. Л

16. М

17. Н

18. П

19. Р

20. С

21. Т

22. ТӀ

23. Ф

24. Х

25. Ц

26. ЦӀ

27. Ч

28. Ш

29. Э

30. Ю

31. Я

Гафарган

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Имани – имандал алай кас.

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак Калам – кил. «Калам».

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Пулунин дережаяр

2. Заланвилинни къенен кьадарар

3. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

Тафаватар

ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44

Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.

МатӀ. 6:6

Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.

МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.

МатӀ. 17:20-21

– Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.

МатӀ. 18:10-11

Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.

МатӀ. 23:13-14

Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.

МатӀ. 25:30

И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!

Мрк. 7:15-16

Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.

Мрк. 9:43-44

Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 9:45-46

Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 11:25-26

Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.

Мрк. 15:27-28

Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».

Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 17:35-36

Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.

ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 23:16-17

ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.

ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.

Ягь. 5:3-4

А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.

Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

Кр. 7:36-37

Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.

Кр. 15:33-34

Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.

Кр. 24:6-8

Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.

Кр. 28:28-29

«ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.

1-Птр. 4:14

Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.

1-Птр. 4:16

Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.

1-Ягь. 5:7-8

Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Фелистин Иса Месигьдин девирда

2. Римдин империя Иса Месигьдин девирда

3. Ярусалим Иса Месигьдин девирда

4. Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

5. Илчи Павелан сиягьат 1,2

6. Илчи Павелан сиягьат 3,4

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4

Table of Contents

ЦӀийи Икьрар: 2-Каринфвийриз

Сифте гаф

2-Каринфвийриз

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Абба
Агъа дуьнья
Адам
Алачух
Аллагь кьатӀу́н
Аллагьдин КӀвал
Аллагьдин КӀел
Аллагьдин Пачагьлугъ
Аллагьдин рекьел атун
Аллагьдин Хва
Аллагьдин хъел
Алфани Омега
Амин
Аси
Асия вилаят
Афинаяр
Бабил
Багьал-Зевул
Баркалла
Бахтавар
Берекат
Билъам
Буба
Бунъямин
Бут
Галилей
Галилейдин вир
Гамур
Гевгьер
Гунагь
Гъилер эцигун
Гьабил
Гьалтунин Алачух
Гьарун
Гьахъ-михьивал
Гьахъ-михьивилиз акъудун
Гьируд
Давуд
Давудан Хва
Дуьа
Ермиягь пайгъамбар
Жегьеннем
Женнет
Жинер
Жузам
Забур
Зейтун пел
Зинавал
Ибадат
Иблис
Ибрагьим
Икьрар
Икьрардин сандух
Илчияр
Ильяс пайгъамбар
Иман
Имани
Иманийрин кӀватӀал
Инсандин Хва
Иса
Исакь
Исраил
Ишай
Ишара
Калам
Керемат
Киш югъ
Кумайрин сувар
Къабил
Къанун
Къенан
Къияматдин югъ
Къурбанган
Къурбанд авун
Кьилин хахам
Кьиса
КӀел
Левияр
Лут
Мажуси
Майрам
Малаик
Мангьу
Мелик-Садикь
Месигь
Месигьдихъ галаз сад хьун
Месигьи
Меслягьат
Миллетбаз
Мисри (Египет)
Михьи
Муса
Муъмин
Муьгьуьббат
Нинев
Нуьгь
Нуьсрет
Пайгъамбар
Пак
Пак Калам
Пак Руьгь
Пачагьлугъ
Песагь сувар
ПилатӀ
Рагьаб
Рагьил
Ребби
Реббидин Суфра
Рим
Руьгь
Садум (ва Гамур)
Сакъаяр
Самарият
Самариятвияр
Сарра
Сив хуьн
Сигьан
Синагуг
Синай
Сифтегьан Икьрар
Смаил
Сулейман
Сулейманан ширас
Таврат
Тавратдарар
Тилмиз
Туба авун
ТӀвар
ТӀили фарин сувар
Фарисеяр
Харж кӀватӀдайди
Хахам
Хаш
Хийир-дуьа
Хиласвал
Худум
Цаварин Пачагьлугъ
Цик акахьун къачун
ЦӀийи Икьрар
ЦӀуд-Шегьер
Чан хкун
Чан хтун
Чувудар
Шад Хабар
Шагьидвилин Алачух
Шемас
Шуай
Эбеди уьмуьр
Эсав
Юнус пайгъамбар
Юсуф
Ягьуд
Ягьудат
Ягья
Якьуб
ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар
Яшай пайгъамбар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

- Пулунин дережаяр
- Заланвилинни къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Тафаватар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

- Фелистин Иса Месигьдин девирда
- Римдин империя Иса Месигьдин девирда
- Ярусалим Иса Месигьдин девирда

- Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

- Илчи Павелан сиягьат 1,2

- Илчи Павелан сиягьат 3,4